Tekst konkursowy:




Stanisław Gajda

Teoria stylu i jej fundamenty


1. Styl jako kategoria tekstu

W bujnie rozwijających się w ostatnim półwieczu różnych orientacjach poststrukturalistycznej lingwistyki humanistycznej (por. paradygmaty: komunikacyjny, kulturowy i kognitywny) poczesne miejsce zajmują zainteresowania tekstem/dyskursem (zob. m.in. Duszak 1998). W rozmaitych naukach o tekście „wyprodukowano” dziesiątki nowych kategorii, a także przejęto wiele kategorii przedstrukturalistycznych i strukturalistycznych, często mniej lub bardziej je modernizując. Narzuca się jednak wrażenie poznawczego chaosu – może łatwiej kreować nowe pojęcia i teorie niż porządkować przestrzeń poznawczą, tj. uzgadniać, przekładać i uwspółmierniać już istniejące oraz budować scalające syntetyczne konstrukty poznawcze, a po drodze wypełniać ujawnione luki.

Wśród tych kategorii tekstowych znajduje się styl – bezpośrednia mowna kategoria, którą doświadczamy jako kategorię ontyczną, lecz mamy kłopoty z jej poznawczym ujęciem jako kategorii epistemicznej. Pojęcie stylu wyłoniło się jeszcze w czasach antycznych. Przez wieki wędrowało między teoriami i dyscyplinami, aspirując do roli silnej (kluczowej) idei. Znalazło się w centrum zrodzonej w XIX w. stylistyki. Jednak polimorfizm pojęcia stylu nie został w niej okiełznany. Rozproszona i sparaliżowana przez własne dzieje stylistyka nie spełniła dotąd pokładanych w niej nadziei. Nowa sytuacja poznawcza w lingwistyce (nowe orientacje i silna tendencja integracyjna) pozwala przywrócić pojęciu stylu – czasami wręcz wyrzucanemu poza naukę – życie. Może więc czas na nową teorię stylu i nową stylologię?

2. Styl jako humanistyczna struktura tekstu

Nie zamierzam tutaj wracać szerzej do przeszłości i dokonywać analitycznego przeglądu różnych koncepcji stylu, choć taki ogląd z dzisiejszej perspektywy ma sens. Mógłby stanowić źródło inspiracji, odkrywając zapomniane, zagubione ścieżki i rzucając nowe światło na pozornie i powierzchownie znaną wiedzę z przeszłości. Od przeszłości nie można się zupełnie odciąć. Siła tradycji polega na jej nieuchronności. Posuwamy się do przodu, posługując się tradycją. Teorie rodzą się przede wszystkim z interakcji twórców teorii z tradycją. Pragnę tu zaproponować szkic teorii stylu, kierując się swoim jego widzeniem, które skrótowo wyraża formuła: styl to humanistyczna struktura tekstu (zob. Gajda 1982 i 1983). To ujęcie wyrasta z tradycji stylistycznej, odwołującej się zwłaszcza do nowszej stylistyki funkcjonalnej: czeskiej (por. zwłaszcza K. Hausenblas), słowackiej (J. Mistrik i F. Miko) i rosyjskiej (M. Kożyna), a także sięgam do osiągnięć krzepnącej na przełomie lat 70. na 80. XX w. lingwistyki/teorii tekstu.